DÍLI, 14 Jullu 2026 – Kontinua husi reuniaun loron dahuluk ne’ebé hahú ho orientasaun S.E. Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Eng. Gastão Francisco de Sousa, Governu kontinua loron daruak Reuniaun Interministeriál ba Konfirma no Validasaun Planu Médiu Prazu Governu (PMPG) 2027–2030 iha Centro de Convenções de Díli (CCD). Reuniaun ida-ne’e organiza hamutuk hosi Ministériu Planeamentu no Investimentu Estratéjiku (MPIE), Ministériu Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku (MCAE), Ministériu Koordenadór ba Asuntu Sosial (MCAS) no Prezidénsia Konsellu Ministru (PCM), ho objetivu atu harmoniza no finaliza prioridade estratéjika, polítika no programa sira ne’ebé sei orienta implementasaun ajenda dezenvolvimentu nasional ba períodu 2027–2030.

Iha loron dahuluk, S.E. Eng. Gastão Francisco de Sousa hateten katak MPIE, tuir orientasaun hosi S.E. Primeiru-Ministru, halo ona avaliasaun independente ba implementasaun Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu (PED) 2011–2030 no elabora relatóriu monitorizasaun implementasaun PED ba períodu 2011–2024. Rezultadu hosi avaliasaun no monitorizasaun ne’e sai hanesan baze importante ba elaborasaun Planu Médiu Prazu Governu, atu responde ba dezafiu atual no prepara Timor-Leste ba etapa dezenvolvimentu foun, inklui preparasaun ba adezaun ASEAN no kumprimentu ba kompromisu internasionál sira.

Iha loron daruak, S.E. Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, akompaña diretamente reuniaun interministeriál hosi hahú to’o remata. Prezensa Primeiru-Ministru durante atividade tomak ne’e hatudu Governu nia kompromisu forte atu garante katak Planu Médiu Prazu Governu 2027–2030 reflete prioridade nasional, responde ba nesesidade povu no sai instrumentu estratéjiku ba implementasaun programa Governu iha tinan haat oin mai.

Iha sesaun dadeer, Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór ba Asuntu Sosial (MCAS), S.E. Mariano Assanami Sabino, lidera diskusaun kona-ba Pilár Sosial no Dezenvolvimentu Humanu. Iha nia intervensaun, nia reafirma katak “Ema mak sentru ba dezenvolvimentu no sei la husik ema ida iha kotuk”, prinsipiu ne’ebé kontinua sai baze ba polítika IX Governu Konstitusionál.

Nia hateten katak Planu Médiu Prazu Pilár Sosial no Dezenvolvimentu Humanu sei sai matadalan ba investimentu sosial iha períodu 2027–2030, ho objetivu atu transforma sistema planeamentu Governu hodi orienta liu ba rezultadu konkretu iha edukasaun, saúde, protesaun sosial no hakbiit juventude. Nia subliña katak dezenvolvimentu kapitál umanu mak fundasaun ba diversifikasaun ekonómika, produtividade nasional no kresimentu sustentável.

Durante apresentasaun, Governu mós identifica dezafiu importante sira ne’ebé Timor-Leste sei enfrenta iha setór sosial. Iha edukasaun, estudante Grau 3 cerca 30% de’it mak atinje padraun mínimu literasia, no asesu ba edukasaun pré-eskolár sei ki’ik. Iha saúde, taxa stunting ba labarik menus husi tinan lima sei aas, mortalidade materna sei liu média ASEAN, no instalasaun saúde balu seidauk atinje padraun mínimu prestasaun servisu. Situasaun hirak-ne’e sai baze ba formulasaun Objetivu Estratéjiku no Key Result Areas (KRA) sanulu ne’ebé sei orienta investimentu iha edukasaun, saúde, juventude, desportu, kultura no protesaun sosial durante períodu 2027–2030.

Vise-Primeiru-Ministru Mariano Assanami Sabino mós husu ba ministériu hotu atu hametin koordenasaun interministeriál, tanba implementasaun planu ida-ne’e la depende ba ministériu ida de’it, maibé presiza servisu integrada entre ministériu no instituisaun relevante sira, ho desizaun ne’ebé bazeia ba evidénsia no sistema informasaun nasional ne’ebé fiável.

Iha sesaun lokraik, Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku (MCAE) no Ministru Turizmu no Ambiente (MTA), S.E. Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, halo abertura no lidera diskusaun ba Pilár Dezenvolvimentu Ekonómiku. Nia subliña katak Planu Médiu Prazu 2027–2030 tenke tau aas interese no nesesidade povu nian, ho objetivu atu impulsiona kresimentu ekonómiku inkluzivu, diversifika ekonomia, habelar oportunidade empregu, aumenta produtividade no promove dezenvolvimentu sustentável iha setór estratéjiku sira.

Diskusaun ba Pilár Ekonómiku konsentra ba prioridade iha agrikultura, peskas, turizmu, indústria, komérsiu, investimentu, mikro, pequenas no médias emprezas (MPME), infraestrutura ekonómika no dezenvolvimentu setór privadu. Partisipante sira mós harmoniza prioridade setoriál, alokasaun rekursu, mekanizmu implementasaun no monitorizasaun programa sira, atu garante katak polítika no projetu Governu bele implementa ho efisiénsia, transparénsia no responsabilidade.

Iha nia orientasaun, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay enfatiza katak finalizasaun Planu Médiu Prazu Governu sei sai baze forte ba orientasaun polítika públika, alokasaun rekursu no implementasaun programa estratéjiku Governu, hodi aselera dezenvolvimentu nasional no prepara Timor-Leste atu responde ba dezafiu no oportunidade iha futuru, inklui preparasaun ba integrasaun ekonómika rejionál.

Durante reuniaun tomak, S.E. Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão kontinua akompaña diskusaun sira to’o remata atividade, no fó orientasaun direta ba membru Governu atu hametin koordenasaun interministeriál, harmoniza prioridade setoriál no garante katak PMPG 2027–2030 sai dokumentu ida ne’ebé realistiku, implementável no orientadu ba rezultadu.

Iha remata reuniaun, partisipante sira halo konfirmasaun no validasaun ba prioridade estratéjika, intervensaun, indikadores, metas ba 2030 no programa quick wins ba kada pilár, ne’ebé sei integra ba dokumentu final Planu Médiu Prazu Governu 2027–2030, atu sai matadalan prinsipal ba implementasaun polítika públika no prioridade dezenvolvimentu nasional.

Molok taka oficialmente reuniaun, Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku (MCAE) no Ministru Turizmu no Ambiente (MTA), S.E. Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, hato’o agradese ba S.E. Ministra Finansas, S.E. Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, membru Governu hotu, diretores jerál, diretores nasional no ekipa téknika hosi MPIE, MCAE, MCAS, PCM no ministériu no instituisaun relevante sira, tanba sira-nia servisu hamutuk, kompromisu no kontribuisaun durante prosesu elaborasaun, diskusaun, konfirmasaun no validasaun PMPG 2027–2030.

Iha nia mensajen ikus, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay subliña katak dokumentu PMPG 2027–2030 la’ós de’it dokumentu planeamentu ida, maibé reprezenta kompromisu konjuntu hosi IX Governu Konstitusionál atu harii Timor-Leste ida ne’ebé prósperu, inkluzivu no sustentável. Nia enfatiza katak implementasaun planu ida-ne’e sei depende ba koordenasaun forte, lideransa efetiva no responsabilidade hamutuk hosi ministériu no instituisaun Governu hotu.

Ikusmai, S.E. Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay taka oficialmente Reuniaun Interministeriál ba Konfirma no Validasaun Planu Médiu Prazu Governu 2027–2030, ho konfiansa katak dokumentu ne’ebé hetan ona konfirmasaun no validasaun sei sai matadalan estratéjiku ba implementasaun polítika públika no prioridade dezenvolvimentu nasional durante tinan 2027–2030, hodi impulsiona kresimentu ekonómiku sustentável, hametin kapitál umanu no hasa’e kualidade moris povu Timor-Leste.

### Fim ###

Share / Partilhar / Fahe :