📍 Viqueque, 28 Marsu 2026, Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, S.E. Eng. Gastão Francisco de Sousa, partisipa iha konsultasaun Podér Lokál iha Munisípiu Viqueque, Sábadu (28/03), ho tema “Hare Besik Rezultadu Avaliasaun Kondisaun Mínima”.
Durante aprezentasaun, autoridade lokál sira husu Governu Sentrál atu intensifika investimentu iha área estratéjika sira, inklui:
- Infraestrutura estrada
- Agrikultura
- Be moós
- Saúde
- Rekursu umanu
Objetivu husi pedidu ne’e mak atu prepara kondisaun munisipál ne’ebé di’ak liu atu simu implementasaun Podér Lokál iha tinan 2027.
👤 Apelu hosi Primeiru-Ministru
Kay Rala Xanana Gusmão kontinua apela ba populasaun Viqueque, liu-liu joven sira, atu:
- Fortifika unidade
- Respeita malu
- Servisu hamutuk ba dezenvolvimentu
Nia enfatiza katak páz no estabilidade mak sai chave atu atrai investimentu no asegura susesu ba desentralizasaun.
“Ita tenke kaer liman hamutuk hodi kria páz no estabilidade… bainhira iha páz mak dezenvolvimentu bele lao ho di’ak,” hatete PM.
🏛️ Foku ba Desentralizasaun
Primeiru-Ministru esplika katak:
- Desentralizasaun signifika responsabilidade iha liman Viqueque-oan sira rasik
- Avaliasaun kondisaun mínima la’ós kritik, maibé instrumentu atu hadi’a sistema
Área importante ne’ebé presiza reforçu:
- Finansas públika
- Planeamentu
- Monitorizasaun
- Koordenasaun
Nia mos motiva populasaun atu hahú planeamentu hosi:
Aldeia → Suku → Postu Administrativu → Munisípiu
📊 Rekomendasaun Téknika hosi MAE
Ministru Administrasaun Estatál, Tomás do Rosário Cabral, fó sai rekomendasaun bazeia ba Avaliasaun Kondisaun Mínima (AKM), inklui:
💰 Jestaun Finanseira
- Kria sistema kontrolu (Livru Kaixa)
- Implementa SOP no Termu Referénsia
- Kumpri prosedimentu legál iha relatóriu
🛒 Kontratasaun Públika
- Halo planu aprovizionamentu antes tinan fiskál
- Assegura orsamentu iha uluk
📈 Planeamentu no Monitorizasaun
- Atualiza dadus demografia mensalmente
- Publika planu no orsamentu iha Portál Munisipál
- Halo monitorizasaun kontínua ba programa PDIM no PNDS
👥 Kapasitasaun Rekursu Umanu
- Formasaun téknika sei realiza to’o Novembru 2026
- Reforsa koordenasaun hosi munisípiu to’o aldeia
🗳️ Sistema Eleisaun Podér Lokál
MAE esplika katak:
- Eleisaun sei hili:
- Prezidente Munisipál
- Vise-Prezidente
- Deputadu Asembleia Munisipál
Númeru deputadu depende ba númeru eleitores:
-
150,000: 19 deputadu
- 100,000–150,000: 17 deputadu
- 50,000–100,000: 15 deputadu
- <50,000: 13 deputadu
🌍 Perfil Munisípiu Viqueque
Viqueque mak ida husi munisípiu 12 iha Timor-Leste, ho karakterístika:
- 📍 Lokalizasaun: parte leste nasaun nian
- 👥 Populasaun: ~78,599
- 📐 Área: 1,872.7 km²
- 🏘️ Postu Administrativu: 5
- 🌐 Lian: Tetum, Makasa’e, Tetum Terik, Naueti
Munisípiu ne’e iha poténsia boot iha área:
- Ekonómiku
- Sosiál
- Rekursu naturais
- Infraestrutura
🤝 Konkluzaun
Autoridade lokál Viqueque hatudu prontidãu atu simu implementasaun Podér Lokál. Polítika ida ne’e, bazeia ba Lei Nú. 3/2016, iha objetivu atu:
- Hametin demokrasia lokál
- Aumenta partisipasaun povu
- Hasa’e efisiénsia servisu públiku
- Promove dezenvolvimentu sustentável