BOBONARO, 12 Marsu 2026 — Sua Exelénsia Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku (MPIE), Eng. Gastão Francisco de Sousa, ho Sua Exelénsia Ministru Administrasaun Estatal, Tomás do Rosário Cabral, hamutuk ho membru Governu balun, akompaña Sua Exelénsia Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hala’o vizita ofisiál ba Munisípiu Bobonaro hodi haree besik servisu munisipál nian bazeia ba rezultadu avaliasaun kondisaun mínima ne’ebé realiza hosi Ministériu Administrasaun Estatal.
Avaliasaun ne’e importante atu haree preparasaun munisípiu sira hodi hakat ba eleisaun Kámara Munisipál iha tinan 2027. Programa ida ne’e mós hanesan parte husi preparasaun Governu Konstitusionál atu implementa Polítika Desentralizasaun Administrativa no Poder Lokál, ne’ebé sei transfere poder no responsabilidade hosi Governu Sentrál ba nível lokál atu reforsa partisipasaun povu iha governasaun no dezenvolvimentu.
Programa ne’e realiza iha Ginásiu Munisipál Bobonaro, iha ne’ebé Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro, Paulo Maia, hato’o aprezentasaun kona-ba perfil munisípiu, vizaun no misaun, Planu Estratéjiku Munisipál 2026–2030, estrutura funsionamentu Autoridade Munisipál, programa, sub-programa no atividade sira seluk.
Tuir dadus demográfiku tinan 2025, populasaun Munisípiu Bobonaro hamutuk ema 132.547, ho suku 50 no aldeia 193. Vizaun munisípiu mak transforma ekonomia Bobonaro ba ekonomia ida ho nivel mediu atu asegura kualidade moris komunidade no hasa’e reziliénsia.
Iha misaun munisípiu nian inklui promosaun kualidade rekursus humanus liu hosi edukasaun no formasaun profisional, hadi’a servisu saúde no edukasaun, investe iha setor produtivu, promove setor privadu no reforsa instituisaun públika ho profisionalizmu.
Prezidente Autoridade Munisípiu mós relata kona-ba planu investimentu munisipál 2026–2030, estrutura programa no alokasaun orsamentu, inklui implementasaun projetu PDIM (2023–2026) no PNDS (2023–2026), no mos progresu institusionál, dezafiu sira no estratéjia ba futuru.
Iha setor edukasaun, PAM Bobonaro informa katak iha tinan 2026, programa merenda eskolar sei benefisia estudante Ensinu Básiku hamutuk 27.213 no pre-eskolar hamutuk 2.965. PAM mós relata kona-ba programa Konsesaun Eskolar no mos benefisiáriu programa sosial hanesan Bolsa da Mãe Kondisional no apoiu ba idozu sira.
Iha setor agrikultura, Munisípiu Bobonaro iha área potensial natar hamutuk hektar 9.726 no to’os hektar 25.792. Maibé área abandonadu natar no to’os to’o hektar 20.343,85, enkuantu área kultivu natar hamutuk hektar 4.455,9 no área kultivu to’os hektar 5.448,15.
PAM mós relata kona-ba fasilidade saúde, ne’ebé inklui Centru Saúde no Postu Saúde hamutuk 39 iha munisípiu, ho total profisionál saúde hamutuk ema 85 iha tinan 2025.
Iha nia intervensaun, Sua Exelénsia Ministru Administrasaun Estatal, Tomás do Rosário Cabral, fó rekomendasaun sira bazeia ba rezultadu Avaliasaun Kondisaun Mínima. Nia enfatiza importánsia hadi’a prosedimentu administrativu, jestaun arkivu no implementasaun sistema arkivu digital.
Iha área rekursus humanus, Ministru rekomenda atu aumenta asisténsia téknika no formasaun iha área planeamentu, administrasaun, finansas, aprovizionamentu no informatika liu hosi Ministériu Administrasaun Estatal.
Ministru mós lembra katak munisípiu tenki atualiza baze dadus rekursus humanus regularmente, identifika kabeamentu orsamentu molok halo rekrutamentu foun, no kria SOP no Termu Referénsia atu fasilita kolokasaun kuadru tuir nesesidade servisu.
Dokumentu importante sira hanesan Planu Asaun Anual, orsamentu munisipál, Planu Investimentu Munisipál no Planu Aprovizionamentu tenki publika iha Portal Munisipál atu garante transparénsia.
Ministru mós rekomenda ba servisu munisipál sira atu fó atensaun ba implementasaun programa merenda eskolar, ho utilizasaun 75% produtu lokal, atu nune’e bele estimula ekonomia lokal no hasa’e rendimentu família sira iha aldeia no suku.
Durante sesaun husu no hatan, partisipante sira hato’o preokupasaun kona-ba rekursus humanus, implementasaun projetu PNDS no nesesidade reabilitasaun estrada Batugade, Lolotoe no Marobo.
Reprezentante Klibur Munisípiu Bobonaro Oan (KMBO) mós hato’o sira nia prontidaun atu apoia prosesu dezenvolvimentu munisípiu Bobonaro.
Iha konkluzaun, Sua Exelénsia Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, husu Autoridade Munisípiu Bobonaro atu fó atensaun ba kalendáriu ezekusaun programa, liuliu programa merenda eskolar, no reforsa kapasidade postu administrativu, suku no aldeia hodi prepara-an ba implementasaun Poder Lokál.
Primeiru-Ministru mós husu atu reforsa koperasaun ho setor privadu nu’udar parseiru importante iha dezenvolvimentu munisípiu.
Nia mós lembra katak osan povu nian tenki jere ho di’ak no uza atu fó benefísiu ba komunidade. Xefe Governu mós husu ba dirijente munisípiu sira atu evita hahalok hanesan familiarismu, sukuismu no partidarismu, no servisu ho objetivu ida deit: dezenvolve munisípiu Bobonaro.
Atividade Governu ne’e remata ho lansamentu ofisiál Edifísiu Balkaun Úniku iha Munisípiu Bobonaro.
Partisipa iha diálogu ne’e mak membru Parlamentu Nasionál, Ministru Transportes no Komunikasaun, Ministru Justisa, Ministra Edukasaun, Ministra Saúde, Ministru Agrikultura, Vise-Ministru Asuntu Parlamentár, Vise-Ministru Obras Públikas, Sekretáriu Estadu Dezenvolvimentu Lokál, Sekretáriu Estadu Arte no Kultura, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, dirijente sira hosi MAE, administradór postu administrativu, xefe suku no aldeia sira, reprezentante konfisaun relijioza, veteranu sira, PNTL, F-FDTL, sosiedade sivil, estudante sira no partisipante seluk.