Sua Exelénsia Ministru Administrasaun Estatál, Tomás do Rosário Cabral, hamutuk ho Sua Exelénsia Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Gastão Francisco de Sousa, no Sua Exelénsia Ministru Obras Públikas, Samuel Marçal, akompaña Sua Exelénsia Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, hala’o vizita ofisiál ba Munisípiu Aileu hodi haree besik servisu munisipál husi rezultadu Avaliasaun Kondisaun Mínima ne’ebé hala’o husi Ministériu Administrasaun Estatál (MAE).
Programa ida-ne’e hanesan parte ida husi preparasaun IX Governu Konstitusionál molok implementa Polítika Desentralizasaun Poder Lokál iha tinan 2027, hodi transfere poder no responsabilidade husi Governu Sentrál ba nível lokál.
🔑 Mensajen Prinsipál husi Primeiru-Ministru
💰 Jestaun Finansas Tenke Transparente
PM enfatiza katak:
-
Alokasaun orsamentu tenke bazeia ba programa.
-
Ema ne’ebé jere osan Estadu tenke iha esperiénsia no koñesimentu kle’an.
-
Ezekusaun orsamentu la hotu, falta $1 mós tenke fila ba kofre Estadu.
“Osan ne’e ran nasaun no ran Estadu nian,” PM hateten.
🤝 Unidade no Inkluzividade
-
Evita grupuizmu no familiarizmu.
-
Promove inkluzividade no lealdade ba malu.
-
Unidade iha pensamentu, asaun no vizaun atu atinji objetivu komún.
🛣️ Planeamentu husi Kraik
PM husu atu hahú diskusaun hosi aldeia, suku, postu administrativu to’o munisípiu kona-ba prioridade hanesan:
-
Reabilitasaun estrada
-
Dada bee moos
-
Turizmu
-
Setór seluk ne’ebé presiza
Koordenasaun di’ak ho diresaun hotu-hotu sai hanesan kritéria importante iha avaliasaun.
📊 Kontribuisaun Ministériu Sira
🏗️ MPIE – Planeamentu no Investimentu Estratéjiku
Ministru Gastão Francisco de Sousa enfatiza:
-
Autoridade munisipál mak sei deside prioridade.
-
Tenke iha konsulta públika hosi aldeia to’o munisípiu.
-
Transparénsia iha projetu no prosedimentu legál.
MPIE ho Ministériu Finansas sei fó formasaun no apoiu ba aprovizionamentu no jestaun finanseira.
🏢 Obras Públikas
Ministru Samuel Marçal hateten:
-
Munisípiu sira presiza detekta potensialidade rasik.
-
Ezemplu: poténsia ai-manas lotuk no turizmu.
-
Autoridade presiza planeia infraestrutura tuir poténsia turizmu, hanesan bee-manas Aileu.
-
Husu atu halibur matenek oan sira hodi dezenvolve munisípiu.
🏛️ Administrasaun Estatál
Ministru Tomás do Rosário Cabral fó atensaun ba:
-
Hadi’a liña koordenasaun (problema prinsipál).
-
Evita politizasaun servisu instituisaun Estadu.
-
MAE, MF ho INAP sei fó formasaun intensivu no halo avaliasaun prestasaun servisu.
-
Ministériu Administrasaun Estatál (MAE) iha responsabilidade ba:
-
Konsesaun, ezekusaun, koordenasaun no avaliasaun polítika poder lokál
-
Desentralizasaun administrativa
-
Apoiu ba organizasaun komunitária
-
Promove dezenvolvimentu lokál
-
Organizasaun prosesu eleitorál no referendáriu
-
Promosaun ijiene no organizasaun urbana
-
Konservasaun dokumentu ofisiál ho valór istóriku
Ministériu ne’e mós iha kompeténsia atu propoin no implementa lei poder lokál, lei eleitorál munisipál, lei finansas no patrimóniu munisipál, no regula prosesu instalasaun órgaun reprezentativu poder lokál nian.
🗣️ Atividade Diálogu iha Salaun Timor-Klaran
Iha Salaun Timor-Klaran Aileu, Prezidente Autoridade Munisipál Aileu, João Bosco dos Santos, halo aprezentasaun kona-ba:
-
Perfil no poténsia munisípiu
-
Progresu servisu ne’ebé la’o daudaun
-
Programa prioridade dezenvolvimentu
-
Preparasaun atu responde ba kritériu desentralizasaun
Iha sesaun husu no hatan, autoridade lokál sira no povu Aileu espresa antuziazmu no kontente ho polítika IX Governu Konstitusionál kona-ba implementasaun poder lokál iha tinan tuir mai.
Maske iha kritika balun kona-ba mekanizmu servisu munisipál ne’ebé presiza hadi’a, maioria deklara katak Aileu prontu atu simu desentralizasaun administrativa.
🌄 Perfil Munisípiu Aileu
Munisípiu Aileu lokaliza iha sentru Timor-Leste.
-
Área: 809.9 km²
-
Populasaun: liu 61.611
-
Lian predominante: Tetun no Mambae
📌 Postu Administrativu 4:
1️⃣ Aileu Vila (13 suku)
Aissirimou, Bandudato, Fahiria, Fatubossa, Hoholau, Lahae, Lausi, Lequitura, Saboria, Seloi Craic, Seloi Malere, Liurai no Hurai Raco.
2️⃣ Laulara (6 suku)
Bocolelo, Cotolau, Fatisi, Madabeno, Talitu no Tohumeta.
3️⃣ Lequidoe (7 suku)
Acubilitoho, Bereleu, Betulau, Fahisoi, Faturilau, Manucassa no Namolesso.
4️⃣ Remexio (9 suku)
Açumau, Fadabloco, Fahisoi, Faturasa, Hautoho, Maumeta, Liurai, Tulataqueo no Karhili.
🎯 Konkluzaun
Vizita ofisiál ida-ne’e reafirma katak:
-
Aileu iha preparasaun ba implementasaun Poder Lokál 2027
-
Governu kontinua hametin desentralizasaun administrativa
-
Povu lokal simu ho entuziazmu no prontu atu partisipa diretamente iha governasaun